آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - كتابهايى درباره غنا از ديدگاه عالمان اهل سنّت - جعفريان رسول

كتابهايى درباره غنا از ديدگاه عالمان اهل سنّت
جعفريان‌ رسول

در شماره سوّم مجله آينه پژوهش (مهر و آبان ١٣٦٩), مقاله اى تحت عنوان ضرورت احياء ميراث فقهى: رساله هاى فقهى درباره غنا انتشار يافته بود كه در آن فهرست مقدارى از رساله هايى درباره غنا, آمده بود.
روشن است كه دوست ما, آقاى مختارى درصدد استقصاى كامل اين دسته از نگارشات نبود; در عين حال آن اقدام از لحاظ فهرستنگارى, بسيار سودمند بود و نشان مى داد كه بايد در هر مسأله فقهى, مصادر مربوط به آن, فهرست شده و در اختيار ديگران گذاشته شود. پيش از ايشان, استاد دانش پژوه در مجله هنر و مردم, شماره هاى فهرستى از رساله ها و كتابهايى كه درباره دانش موسيقى و نيز مسأله فقهى غنا نوشته شده, آورده بود و اخيراً نيز شنيدم كه قرار است آن فهرست, با اضافات فراوان مستقلاً انتشار يابد.
آنچه ما بنا داشتيم اشاره كنيم, آن است كه اين مسأله بايد هرچه زودتر از طرف فقيهان متعهد و متخصّص در موضوع, مورد كاوش بيشتر قرار گيرد و در حل اين معضل فقهى كه اثرات بسيارى در ديگر زمينه ها به صورت مستقيم و غيرمستقيم دارد, كوشيده شود. دراين باره, منابع فقه شيعه تقريبا دراختيار است و فهرستهايى كه بدانها اشاره شد, دراين باب راهگشاست. اما لازم است دراين باب ديدگاههاى فقهاى اهل سنّت نيز مورد بحث قرار گيرد; چرا كه اساساً خاستگاه فقه شيعه و سنّت به دليل اتكاء به قرآن و سنّت رسول اللّه (ص), مشترك است; جز آنكه احاديث امامان شيعه در تبيين نظر قرآن و سنت رسول اللّه (ص) براى ما حجيت قطعى دارد و براى اهل سنّت, فقط به عنوان يك ديدگاه مطرح است. اين خصيصه, ضرورت تحقيق تطبيقى بر روى مسائل مختلف فقهى و از جمله مسأله غنا را نشان مى دهد.
اهل سنت نيز رساله هاى فراوانى درباره غنا نوشته و غالباً كسانى كه تعلق خاطرى به تصوف داشته اند, دراين زمينه تسامح بيشترى داشته و ديگران, سخت گيرانه تر عمل مى كنند. هرچند به دليل رواج غنا و آوازه خوانى در برخى از بلاد, و به ويژه مدينه, و نيز آلودگى برخى از وابستگان به حكومت اموى, خود در تسامح طلبى برخى افراد مؤثر بوده است.
ييكى از اين رساله ها, از ابن حزم اندلسى است, با عنوان رسالة فى الغناء الملهى. اين رساله همراه با ديگر رسائل ابن حزم, در يك مجموعه چهارجلدى توسط محقق و مصحح دانشمند, احسان عباس به چاپ رسيده و توسط مؤسسة العربية للدراسات والنشر منتشر شده است.
احسان عباس در مقدمه اين رساله, از چندين رساله از عالمان اهل سنّت ياد كرده و خود نيز بررسى مختصرى از اين موضوع كرده و روايات مربوط به آن را به دست داده است. فهرست اين رساله ها مى تواند براى فقهاى شيعه نيز مفيد افتد. ما بعينه از اين چند كتاب در اينجا ياد مى كنيم.
١. كتابى از عبدالملك بن حبيب (م ٣٢٨ هـ) در (كراهة الغناء). ١
٢. (ذم الملاهى) از ابن ابى الدنيا (م ٢٨١ هـ) كه موضوع آن وسعيتر از غناست. اين كتاب به سال ١٩٣٨ با تحقيق جيمس رابسون در لندن چاپ شده است.
٣. (ذم الغناء والمنع) از ابوطيب طبرى شافعى (م ٤٥٠ هـ). گفتنى است كه ابن جوزى (در تلبيس ابليس, ص ٢٣٠) و ابن تيميه (در فتاوى, ج١١, ص ٥٧٧) از اين كتاب ياد كرده اند.
٤ . (السماع) از ابن قيسرانى (م ٥٠٧ هـ), تحقيق از ابوالوفاء المراغى, قاهره ١٩٧٠.
٥ . (بوارق الاسماع) از ابوالفتوح احمدبن محمد الغزالى (م ٥٢٠ هـ). اين كتاب با كتاب ذم الملاهى سابق الذكر به چاپ رسيده است.
٦. كتاب (السماع والرقص) از ابن تيميه; اين كتاب ضمن المسائل الكبرى (ج٢, ص ٢٧٧ ـ ٣١٥), به سال ١٣٢٣ در قاهره چاپ شده است.
٧. كتاب (كف الرعاع عن محرمات اللهو والسماع) از ابن حجر هيثمى (م. ٩٧٣ هـ). اين كتاب به سال ١٣١٠ و ١٣٢٥ در قاهره چاپ شده است.
٨ . (ايضاح الدلالات فى سماع الآلات) از عبدالغنى نابلسى (م ١١٤٣هـ). چاپ دمشق در ١٣٠٢ هـ.
٩. (رسالة فى الغناء الملهى) از ابن حزم. اين رساله در ميان رسائل ابن حزم الاندلسى) (ج١, ص ٤١٩), چاپ شده است. ابن حزم در اين اثر به پاسخگويى به احاديثى پرداخته است كه اهل سنّت روايت كرده اند. غزالى در احياء علوم الدين, فصلى دراين باره آورده و تلخيص همان را نويرى در نهاية الارب (ج٤, ص ١٦١ ـ ١٨٨) نقل كرده است.
لازم به ذكر است كه مقدمه عالمانه احسان عباس درباره ديدگاههاى ابن حزم در پاسخگويى به روايات حرمت غنا, و نتيجه گيرى از مباحث اوست.

پانوشت:
١. ترتيب المدارك, (چاپ مغرب), ج٤, ص ١٣١.